2. Systemadási geavaheaddji- ja oapmahaš-váikkuheapmi mánáide, nuoraide ja rávisolbmuide

Nasjonale faglige råd blir gitt på områder med lite faglig uenighet, men der det likevel er behov for å gi nasjonale råd og praktiske eksempler. Uttrykk som brukes er "bør" eller "kan", og "anbefaler" eller "foreslår". Dersom rådet er så klart faglig forankret at det sjelden er forsvarlig ikke å følge det, brukes uttrykkene "skal" og "må".

Diehtu fátmmasta teorehtalaš ja praktihkalaš ipmárdusa geavaheaddjái- ja oapmahašváikkuheapmái, mat gusket lágaide ja fágalaš láidestusaide systema-, bálvalus- ja oktagaslašdásis mánáide, nuoraide ja rávisolbmuide. Go diet dieđut leat, berrejit jođiheaddjit bearráigeahččat mielváikkuheami go lágidit movt dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat hábmejuvvojit, ja ahte diet dagahit buori málle mielváikkuheapmái bálvalus- ja oktagaslašdásis.

Jođiheddjiin berre leat diehtu ieš guđet rollaid ja aktevrraid ektui geavaheaddji- ja oapmahašsuorggis. Jođiheddjiin berrejit dovdat báikkálaš diliid birra ja diehtit makkár aktevrrat geavaheaddji- ja oapmahašsuorggis sáhttet váikkuhit buoridanbarggus. Jođiheaddjit berrejit maid sihkkarastit ahte báikkálaš aktevrrat systemadásis ovddastit áigeguovdilis bálvalusaid.

Systemadásis berre áirasiid ohcat geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnain jus lea vejolaš. Jus eai gávdno áirasat guoskevaš geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnain báikkálaččat dahje regiovnnalaččat, de sáhttá váldit oktavuođa guovddášorganisašuvnnaiguin.

Jođiheaddjit berrejit geahččalit oaččuhit ahte geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnain gárrenmirko- ja psyhkalašdearvvašvuođasuorggis leat ovddasteaddjit geavaheaddjilávdegottis, geavaheaddjiráđis ja nuoraidráđis systemadásis dearvvašvuođadoaimmahagas ja suohkanis.

Sihkkarastit áiggiid čađa girjáivuođa ovddasteddjiid gaskkas, de berrejit geavaheaddjilávdegottis ja geavaheaddjiráđis leat rutiinnat goas nammadit ja man guhkes áigái áirasat leat nammaduvvon. Rutiinnat berrejit maiddái láhčit dan láhkái ahte ieš guđet organisašuvnnain leat ovddasteaddjit áiggiid čađa.

Go geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheapmi systemadásis lea čatnasan jođihandássái, de dat váikkuha guottuide ja kultuvrii, ja lea eaktun ahte mielváikkuheapmi šaddá oassin systemáhtalaš ovdánahttin- ja buoridanproseassain doaimmahagas.

Jođiheaddjit dohkkehit ahte geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheapmi lea dehálaš ja váldet ovddasvástádusa čađahit dien iežaset organisašuvnnas. Diet mielddisbuktá ahte jođiheaddjit vuoruhit ja heivehit struktuvrraid ja organisašuvdnakultuvrra mii sihkkarastá ahte mielváikkuheapmi ii leat soaittáhagas, muhto geažos áiggi proseassa ovttas geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnaiguin. De lea eanet jáhkehahtti ahte geavaheaddji- ja oapmahašváikkuhus maiddái dáhpáhuvvá bálvalus- ja oktagaslašdásis.

Mielváikkuheami organiseren systemadásis plánejuvvo ovttas geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnaiguin. Ieš guđet rollat geavaheaddji- ja oapmahašváikkuhansuorggis čielggaduvvojit “doahpagiid ja definišuvnnaid” Duogáš kapihttalis.

Rabasvuohta árvvoštallamiid birra movt, manne ja goas geavaha áirasiid geain leat geavaheaddji- ja oapmahašdieđut, lea dehálaš. Diet gusto maid go lea geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheami mánáid ja nuoraid ektui.

Geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnat gárrenmirko- ja psyhkalaš dearvvašvuođasuorggis váldojit fárrui projeavtta álggadettiin sihke suohkaniin ja spesialistadearvvašvuođabálvalusas, go cegge ráđiid ja lávegottiid, kvalitehtabuoridemiin ja ovdal go čađaha rievdademiid. Lea earenoamáš dehálaš sihkkarastit buriid rámmaid vai mánát ja nuorat sáhttet oassálastit, ovdamearkan váldit vuhtii skuvlla ja oahpahusa go praktihkalaččat čađaha ráđiid, lávdegottiid ja joavkkuid. Dearvvašvuođadoaimmahagain ja suohkaniin lea dávjá vuogas cegget sierra geavaheaddjiráđi/geavaheaddjilávdegotti psyhkalaš dearvvašvuhtii ja gárrenmirkko váras.

Geavaheaddji- ja oapmahašáirasat váldojuvvojit fárrui go bargá dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid hábmemiin.

Go bargá geavaheaddji- ja oapmahašváikkuhemiin, de sáhttet bálvalusat vuoruhit dákkár organisašuvnnaid ja aktevrraid:

Geavaheaddji ja oapmahašorganisašuvnnat mat

leat demokráhtaš miellahttoorganisašuvnnat maid geavaheaddjit ja oapmahaččat doaimmahit
goavdeorganisašuvnnat main leat geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnat ja mielváikkuheapmi oassin sin guovddáš doaimmas
geavaheaddji- ja/dahje oapmahašváikkuheapmi lea oassin sin guovddáš doaimmas, ja mat sáhttet dan dokumenteret jahkeraportta ja njuolggadusaid bokte
doaimmaha geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheami oktagaslaš-, bálvalus- ja systemadásis
sáhttá duođaštit movt vižžet ja systematisere geavaheaddji- ja/dahje oapmahašdieđuid, ja makkár váikkuhusat leat oktagaslašdásis fievrriduvvon joavkodássái
fállet oahpahusa geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheamis iežas áirasiidda geat leat áigeguovdilat pasieantajoavkku ektui geaidda bálvalus fállojuvvo.

Geavaheaddji- ja oapmahašáirasat geain lea diehtu ja ipmárdus:

iežas rolla birra organisašuvnna áirrasin
erohusa gaskkal geavaheaddjijoavkku hástalusaid ja iežas vásihusaid
geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheamis oktagaslaš-, bálvalus- ja systemadásis
geavaheaddji- ja oapmahašvásihusat ja hástalusat joavko- ja oktagaslašdásis
vuoigatvuođat ja láidestusat mat leat relevántta geavaheaddji- ja oapmahašjoavkkuide
eará geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnat suorggis
fágalaš- ja beroštuspolitihkalaš proseassat, ja máhttit earuhit ieš guđet arenaid geavaheaddji- ja oapmahašváikkuhemiide

Formálalaš ráđiid, lávdegottiid ja projeaktajoavkkuid nammadeapmi

Go nammada ja álggaha ráđiid, lávdegottiid ja projeaktajoavkkuid, de lea dehálaš ahte lea buorre proseassa mii čielggada mandáhta, áššiid maid ráđđi/lávdegoddi meannuda, makkár oahpásmahttima áirasat ožžot ja movt ráđđi/lávdegoddi lea heivehuvvon organisašuvdnastruktuvrras.

Geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnat gárrenmirko ja psyhkalaš dearvvašvuođas mat gávdnojit regiovnnas, bovdejuvvojit ovddidit evttohusaid bargui.
Almmut barggu sisdoalu, áigemeriid, čoahkkindoaimmaid ja vuordámušaid oasseváldiide. Bija mielddusin dieđu mandáhta, čoahkkinbálkká ja/dahje relevánta projeaktačilgehusaid birra.
Evttohasaid gaskkas ceggejuvvo geavaheaddjiráđđi/lávdegoddi dahje bargojoavkku.
Ráđiin ja lávdegottiin berre leat čielggaduvvon doaibma mii boahtá ovdan mandáhtas.

Rávvagat vuorrasiidráđđái, ráđđái olbmuide geain lea doaibmavádjitvuohta ja nuoraidráđđi (regjeringen.no) addá dievasmahtti dieđuid ja ráđiid movt vuođđudit ja doaimmahit lágasmearriduvvon suohkanlaš ráđiid.

Ovdamearkkat formála arenat geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheapmái systemadásis:

formála nammaduvvon geavaheaddjiráđit/l-ávdegottit
formála nammaduvvon nuoraidráđit
formála nammaduvvon surggiidrasttildeaddji bargo- ja projeaktajoavkkut ovdamearkan Dearvvašvuođasearvevuohta (formála ja strukturerejuvvon arena dásseárvosaš ovttasdoibmii) dahje sullasaš doaibma ja mandáhtta mas lea mearkkašupmi pasieanttaide, geavaheddjiide ja/dahje oapmahaččaide
projeavttat doaimmahusdásis suohkanlaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaide dahje spesialistadearvvašvuođabálvalussii ja politihkalaš dásis

Geavaheaddji- ja oapmahašáirasat sáhttet lassin formála arenaide bovdejuvvui oassálastit:

organiseret mielváikkuhanproseassaide’
oahpahus ja oahpaheapmi geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheapmái
plánet, čađahit ja árvvoštallat diehtočohkkema
systemáhtalaš árvvoštallamii kvalitehtabuoridandoaimmaide

Eará geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheami organiseren systemadásis

Sáhttá álggahit regiovdnagaskasaš, suohkangaskasaš ja sektorgaskasaš ráđiid go báikkálaš dilit nu go geografiija, álbmot ja/dahje gávdnojit geavaheaddji- ja oapmahašáirasat. Sáhttá leat ávkkálaš čatnat diekkár mielváikkuheami regiovdnagaskasaš, suohkangaskasaš ja/dahje sektorgaskasaš ovttasbargo ja ovttasdoaibman arenaide. Ovdamearkan arenaide mat juo gávdnojit, sáhttet leat ovttasdoaibman arenat maid stáhtahálddašeaddji, Korus, NAPHA dahje sullasaččat.

Dán ráđi duogáš lea fága- ja vásihusdiehtu, juridihkalaš rámmain ja dutkamis.

Suohkan galgá bearráigeahččat ahte pasieanttaid ja geavaheddjiid áirasiid váldet vuhtii go hábmejit suohkana dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa, geahča dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusláhka § 3-10 vuosttaš lađas (lovdata.no). Mearrádus galgá sihkkarastit pasieanta ja geavaheaddjiváikkuhusa systemadásis suohkanlaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas. Lea ovttaskas suohkana duohken, ovttas geavaheddjiid organisašuvnnaiguin, mearridit movt ovttasbargu ja gulahallan berre organiserejuvvot vai geavaheaddjiáirasiin lea váikkuhanvejolašvuohta suohkana dearvvašvuođa- ja fuolahusfálaldahkii.

Regiovnnalaš dearvvašvuođadoaimmahat galgá bearráigeahččat ahte pasieanttaid ja geavaheddjiid áirasiid váldet vuhtii go ráhkadit doaimmahaga plána, geahča. dearvvašvuođadoaimmahatláhka § 35 vuosttaš lađas (lovdata.no) ja dearvvašvuođadoaimmahatláhka § 34 nuppi lađas nubbi čuokkis (lovdata.no). Mearrádus galgá sihkkarastit pasieanta- ja geavaheaddjiváikkuhusa systemadásis spesialistadearvvašvuođabálvalusas. Geatnegasvuohta lea stivrras, mii galgá gulahallat geavaheaddjijoavkkuid organisašuvnnaiguin, ja mearridit movt pasieanttat ja earát galget váikkuhit plánabargui.

Barggadettiin ovdánahttit fágalaš ráđiid, ledje máhcaheamit geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnain, bálvalusa bargiin ja eará gealbobirrasiin, ahte jus galgá lihkostuvvat eanet geavaheaddji- ja oapmahašváikkuhemiin systemadásis, de fertejit bálvalusa jođiheddjiin ja bargiin leat máhttu mielváikkuheami birra ja ieš guđet perspektiivvain, doaimmain ja rollain geavaheaddji- ja oapmahašsuorggis. Oassálastit čilgejedje berošteaddjičoahkkimiin váilevaš fuomášumi ja váilevaš máhtu bálvalusaid bealis ieš guđet rollaide ja doaimmaide gaskkal vásihuskonsuleanttaid, organisašuvnnaid áirasiid, dahje geavaheaddjistivrejuvvon guovddáža ja doaimma.

Sus geas lea bajitdási ovddasvástádus doaimmahahkii, galgá bearráigeahččat ahte doaimmahaga aktivitehtaide vuođđuduvvo ja čađahuvvo systemáhtalaš stivren ja ahte mielbargit doaimmahagas váikkuhit dasa, geahča láhkaásahusa jođiheami ja kvalitehtabuorideami birra dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas § 3 (lovdata.no). Láhkaásahusa § 7 vuosttaš lađđasis bustáva b, čuovvu ahte sus geas lea bajitdási ovddasvástádus doaimmahahkii, lea ovddasvástádus ahte doaimmahaga mielbargiin lea dárbbašlaš máhttu ja gelbbolašvuohta áigeguovdilis fágasuorggis, relevánta njuolggadusaide, rávvagiidda ja stivrensystemii.

Gárrenmirkosuorggi buoridanplána árvvoštallan maid FAFO čađahii (Skog Hansen, 2021), cuiggoduvvo ahte dušše golbma suohkana logi suohkanis vástidit ahte sii sihkkarastet geavaheaddjiváikkuhusa systemadásis ahte bálvalus ovdánahttin lea doarvái. Smávva suohkaniin leat dávjá eanet hástalusat go stuorát suohkaniin. Go bearráigeahčču ja kártemat čájehit ahte leat stuora erohusat movt geavaheaddjiváikkuhusat čađahuvvojit praktihkalaččat (Riikarevišuvdna, 2021), de lea dárbu bidjat eanet fuomášumi geavaheaddjiváikkuheapmái systemadásis(Ose et al., 2021).

Gárrenmirko gealboguovddáš Gaska-Norggas čađaha jahkásaččat geavaheaddjiiskosiid mas olbmot geain leat gárrenmirkováttisvuođat, vástidit movt sii vásihit suohkanlaš bálvalusaid riikkas. Geavaheaddjiiskosis 2023 vástidit 47 % geavaheddjiin ahte sii ollu vásihit ahte sis lea leamašan váikkuhus bálvalusaide maid sii ožžot norgga suohkaniin (Salthammer og Govasmark, 2024, s.45), 2023). Diet lea vuollil bealli sis geat leat vástidan iskosa. Dien geavaheaddjijoavkkus dieđihit 62 % ahte sis ii leat oktagaslaš plána (Salthammer og Govasmark, 2024, s.46). Diet čujuha dan guvlui ahte juoga ii doaimma geavaheaddjiváikkuheamis systemadásis.

Identifiserejuvvon dutkan fágalaš ráđiid ektui čájeha ahte geavaheaddjiváikkuhus lokte geavaheddjiid duhtavašvuođa ja buorida dearvvašvuođafálaldaga (Goodhew et al., 2018). Muhtin riikkaidgaskasaš, kvantitatiivvalaš dutkkus, maid Semrau et al. (2016), čađahii, cuiggoda váilevašvuođa dutkosiin main lea alla kvalitehta ja váilevaš duođaštusvuođu fátmmastit psyhkalaš dearvvašvuođa bálvalusa geavaheddjiid ja sin fuollaolbmuid dearvvašvuođasystema politihkas, plánemis ja bálvalusbearráigeahččamis. Mii dárbbašit eanet dutkama vásihusain sihke geavaheaddji ja oapmahašváikkuheamis systemadásis (Dearvvašvuođadirektoráhtta, 2023). Máhcaheamit dutkiin, klinihkkáriin, gealboguovddážiin ja olbmuin geain lea geavaheaddji- dahje oapmahašvásihus bargguin ipmárdusa ektui diein fágalaš ráđiin, lei ahte sihke bálvalusa jođiheddjiin ja bargiin lei dárbu eanet diehtu mielváikkuheami birra, maiddái systemadásis.

Diehtu mielváikkuheami birra gáibida suorggis earret eará ipmárdusa vásihusgelbbolašvuođa birra. Psyhkalaš dearvvašvuođas lea klinihkkáriid ja pasieanttaid vásihusgelbbolašvuhtii biddjon unnit deaddu (Ørstavik, 2008). Diet lea rievdamen. Norggas lea eanet fuomášupmi mii guoská virgádit vásihusbargiid, sin rollat ja váikkuhusat bálvalusain (Borg, 2013; Karlsson et al., 2017). Maŋemus jagiid lea vásihusgelbbolašvuođa fátmmasteapmi Norgga suohkaniin addán vejolašvuođaid organisašuvnnaide ja institušuvnnaide psyhkalaš dearvvašvuođa- ja gárrenmirkosuorggis (Sørly et al., 2022). Diet vejolašvuohta gealboloktemii gávdno systemadásis.

Borg, M. ,. K. B. ,. S. A. (2013). Recoveryorienterte praksiser Trondheim: Nasjonalt kompetansesenter for psykisk helsearbeid (NAPHA). Hentet fra https://napha.no/multimedia/4281/NAPHA-Rapport-Recovery-web.pdf

Helsedirektoratet (2023). Kvalitativ forskning på brukermedvirkning innen psykisk helse og rus i Norden og Sápmi 2012-2022 Oslo: Helsedirektoratet. Hentet fra https://www.helsedirektoratet.no/rapporter/kvalitativ-forskning-pa-brukermedvirkning-innen-psykisk-helse-og-rus-i-norden-og-sapmi-2012-2022

Ose, S. O., Kaspersen, S. L. (2021). Kommunalt psykisk helse-og rusarbeid 2021: Årsverk, kompetanse og innhold i tjenestene Trondheim: SINTEF. Hentet fra https://hdl.handle.net/11250/3048056

Riksrevisjonen (2021). Riksrevisjonens undersøkelse av psykiske helsetjeenster Oslo, Norge: Riksrevisjonen.

Salthammer, J. A., Govasmark, H. (2024). Brukererfaringsundersøkelsen 2023. Hvordan opplever personer med rusmiddelproblemer de kommunale tjenestene de mottar? Trondheim: KORUS midt. Hentet fra https://korus.fra1.digitaloceanspaces.com/publications/Brukererfaringsunders%C3%B8kelsen-2023.-KORUS-midt.-Rapport-juni-2024.pdf

Semrau, M., Lempp, H., Keynejad, R., Evans-Lacko, S., Mugisha, J., Raja, S., Lamichhane, J., Alem, A., ... Hanlon, C. (2016). Service user and caregiver involvement in mental health system strengthening in low-and middle-income countries: systematic review. BMC health services research, 16(1), 1-18.

Skog Hansen, I. L., Tofteng, M., Holst, L. S. (2021). Et tjenesteområde i utvikling. Evaluering av opptrappingsplanen på rusfeltet. Resultatrapport Oslo: FAFO. Hentet fra https://fafo.no/images/pub/2021/20784.pdf

Sørly, R., Sivertsen, K., & Stalsberg Mydland, T. (2022). An exploration of recovery competence among Norwegian peer workers in substance abuse services. Social work in mental health, 20(1), 44-59.

Ørstavik, S. (2008). Tid for endring i kunnskap, makt og kultur. Tidsskrift for Psykisk Helsearbeid, 5(2), 111-119.

Geavaheaddji ja oapmahašváikkuhus systemadásis berre plánejuvvot ovttas geavaheaddji ja oapmahašorganisašuvnnaiguin. Jođiheaddjit suohkanis ja spesialistadearvvašvuođabálvalusain gárrenmirko ja psyhkalaš dearvvasvuođas berrejit vuođđudit fásta struktuvrraid, rutiinnaid ja prosedyraid mainna lágiin geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnat fátmmastit bálvalusovdánahttimii ja kvalitehtabuorideapmái.

Systemáhtalaš ovttasbargu berre leat vuordevaš ja sihkkarastit oktasaš ipmárdusa mat leat ulbmilat geavaheaddji- ja oapmahašváikkuhemiin. Ovttasbargu berre fátmmastit váikkuheami strategiijaide ja doaibmaplánaide ja hábmemii ollislaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid.

Diehtu ovttasbarggu birra geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnaiguin berre leat gávdnamis suohkana ássiide sihke suohkana ja dearvvašvuođadoaimmahaga neahttasiidduin.

Eaktun geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheapmái systemadásis lea ahte bálvalusat dovdet bures geavaheaddji- ja oapmahašáirasiid rolla ja doaimma. Geavaheaddjiáirasat ja oapmahašáirasat devdet goabbat guoimmi perspektiivvaid ja lea dehálaš ahte ovddastit sorjákeahttá nubbi nuppis.

Systemáhtalaš ovttasbargu geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheami dovdomearkkat

jođiheaddjičanastat ja čielga organiseren ovttasbarggus geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnaiguin dáhpáhuvvá gulaskuddama bokte
geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnaiguin dahje goavdeorganisašuvnnaiguin geain leat geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnat oassin sin váldodoaimmas
oinnolaš geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheapmi bálvalusa organisašuvdnakárttas
plánat ja prosedyrat movt geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheapmi váldojuvvo vuhtii, nugo árra fátmmasteapmi, go projeavttaid álggahit, go álggahit ráđiid ja lávdegottiid ja ovdal go čađahit rievdadusaid
jeavddalaš čoahkkináiggit ja čielggaduvvon formála ja eahpeformála arenat mielváikkuheapmái
árvvoštallan ovttas organisašuvnnaiguin go jurddaša ovdánahttit ja buoridit geavaheaddjiváikkuheami

Soahpamušaid ovttasbargui sáhttá árvvoštallat vai čielggada ja oainnusin dahká vuordámušaid

Sisdoallu ovttasbargo soahpamušain sáhttá ovdamearkan leat:

beallalaččaid ulbmilat soahpamušain
ovttasbargoarenat ja rutiinnat čuovvolit/árvvoštallat soahpamuša
movt geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheapmi dáhpáhuvvá go ráhkadit soahpamušaid
geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheapmi regiovnnalaččat, suohkangaskasaččat gaskkal 1. ja 2. linjá bálvalusaid systemadásis
aktevrraid ovddasvástádus, ekonomalaš ja praktihkalaš rámmaeavttut ovttasbargui, nugo bálkáorganisašuvdnii ja/dahje bálká ja mátkegolut geavaheaddji- ja oapmahašáirasiidda. Dás sáhttá váldit vuođđun stáhta mátkeregulatiivva buhtadusaide.
gokko ja movt geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnat veahkehit systemadásis

Lassin sáhttet soahpamušat fátmmastit:

oahpaheami ja fágaovdánahttin geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheami birra bargiide
oahpahus- ja diehtodoaimmaid pasieanttaide, geavaheddjiide ja oapmahaččaide
ovttasbarggu birra regiovnnalaš oahpahusdoaimmaide bargiide, geavaheddjiide ja oapmahaččaide

Soahpamušat ovttasbarggu birra geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnaiguin sáhttá geahččat ovttas láhkamearriduvvon ovttasbargosoahpamušaiguin gaskkal suohkana ja spesialistadearvvašvuođa bálvalusain mii čielggaduvvo dearvvašvuođa- ja fuollabálvaluslágas § 6-1. Soahpamušaid sáhttá vuođđudit heivvolaš ovttasbargoforumii mii gávdno, ovdamearkan dearvvašvuođadoaimmahagas, suohkanis, KORUS, RVTS, stáhtahálddašeaddjis, dearvvašvuođasearvevuođas dahje sullasaš.

Háhkat geavaheaddji- ja oapmahašáirasiid systemadásis dahkko ovttas geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnaiguin, ja nu go mearriduvvon vejolaš ovttasbargosoahpamušain geavaheaddji- ja oapmahašváikkuhussii.

Jus eai leat áirasat relevánta geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnain regiovnnalaččat, de lea vuogas váldit oktavuođa guovddáš organisašuvnnaiguin.

Árvvoštala lea go dárbu lasihit áirasiid geavaheaddji- ja oapmahašstivrejuvvon guovddážis ja doaimmas, sámi álbmogis, unnitloguin, nuorain, vuorrasiin dahje eará joavkkuin vai sihkkarastá ovddasteaddji lávdegotti. Mánáid ja nuoraid mielváikkuheapmi eaktuda ahte heivehuvvo sin árgabeaivái ja skuvlavázzimii.

Sáhttá leat vuogas heivehit digitála oassálastimii ja eahkečoahkkimiidda jus dat lea vejolaš ja heivvolaš sihke rávisolbmuide, mánáide ja nuoraide.

Sáhttá bovdet geavaheaddji- ja oapmahašáirasiid bovdet fárrui

organiseret geavaheaddjiváikkuhan proseassaid
geavaheaddjilávdegoddi, geavaheaddjiráđđi ja nuoraidráđđi
formála nammaduvvon sektorgaskasaš bargo- ja projeaktajoavkkut, ovdamearkan dearvvašvuođasearvevuohta dahje sullasaš mas lea čielga doaibma ja mandáhtta pasieanttaid, geavaheddjiid ja/dahje oapmahaččaid ektui
bálvalusovdánahttin ja kvalitehtabuorideapmi systemadásis
ássiid fátmmasteapmi suohkaniin
strategiijat ja plánat suohkaniid álbmotdearvvašvuođa ja eastadeaddji bargu
bargo- ja projeaktajoavkkut dahje sullasaš mas lea čielga mearkkašupmi geavaheddjiide/oapmahaččaide ja lea čielga doaibma ja mandáhtta
oahpaheapmi ja oahpahus geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheamis
plánet, čađahit ja árvvoštallat diehtoohcamis
plánet, čađahit ja árvvoštallat oahppan- ja hálddašanfálaldaga/pasieanta- ja oapmahašoahpaheamis

Eará geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheami organiseren systemadásis

Sáhttá vuođđudit regiovdnagaskasaš, suohkangaskasaš ja surggiidgaskasaš ráđiid go báikkálaš dilit nu go geografiija, álbmot ja/dahje gávdnojit geavaheaddji- ja oapmahašáirasat dagahit nu. Sáhttá leat vuogas geavahit dán málle mielváikkuheapmái regiovdnagaskasaš, suohkangaskasaš ja/dahje surggiidgaskasaš ovttasbargo ja ovttasdoaibmanarenaid ektui. Ovdamearkan diekkár arenaide leat regiovnnalaš ovttasdoaibmanarenat mat juo gávdnojit stáhtahálddašeaddji, Korus, NAPHA bealis dahje sullasaš.

Dán ráđi duogáš lea fága- ja vásihusdiehtu, juridihkalaš rámmain ja dutkamis.

Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusláhka § 3-10 vuosttaš lađas (lovdata.no) ja dearvvašvuođadoaimmahatláhka § 35 (lovdata.no) ja dearvvašvuođadoaimmahatláhka § 35 (lovdata.no) geatnegahttet suohkana ja regiovnnalaš dearvvašvuođadoaimmahaga sihkkarastit pasieanta- ja geavaheaddjiváikkuhusa systemadásis.

Diet rievttalaš geatnegasvuođat ja fágalaš diehtovuođđu dahká ahte suohkaniin ja spesialistadearvvašvuođabálvalusas gárrenmirko- ja psyhkalaš dearvvašvuođasuorggis berre leat systemáhtalaš ovttasbargu geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnaiguin systemadásis vai sihkkarastá mielváikkuhusa. Rievttalaš rámmat addet unnán láidestusaid movt systemalaš ovttasbargu berre leat ja dat ii gusto ovttasbargogeatnegasvuhtii gaskkal bálvalusaid ja geavaheaddjiorganisašuvnnaid. Dan dihte fágalaš ráđiit addet rávvagiid movt diet sáhttá dahkkot.

Fágalaš ráđđi doarju ahte ovttasbargosoahpamušat dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid ja geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnaid gaskkal lea vejolaš vuohki sihkkarastit geavaheaddji- ja oapmahašváikkuhusa systemadásis. Suohkan ja dearvvašvuođadoaimmahat dearvvašvuođaregiovnnas sáhttiba ovttas dahje goabbá nai dahkat ovttasbargosoahpamušaid geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnaiguin. Diekkár soahpamušat eai leat lága bokte mearriduvvon ja čuvvot dábálaš prinsihpaid soahpamušfriddjavuhtii. Brekk et al. (2015) mielde mearkkaša geavaheaddjiváikkuhus systemadásis ahte “geavaheddjiin lea dásseárvosaš ovttasbargu bálvalusfálliin ja lea aktiivvalaš oasseváldi plánen- ja mearridanproseassain. Geavaheaddjiorganisašuvnnat galget váldit vuhtii geavaheddjiid beroštumiid go gaskkustit sin vásihusaid ovdánahttit buriid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid”.

Buot suohkaniin ja dearvvašvuođadoaimmahagain dearvvašvuođaregiovnnas lea geatnegasvuohta dahkat ovttasbargosoahpamuša guhtet guimmiiguin, dearvvašvuođa- ja fuollabálvalusláhka § 6-1 vuosttaš lađas (lovdata.no). Suohkan sáhttá dahkat soahpamuša dearvvašvuođadoaimmahagain regiovnnas dahje ovttain dahje eanet dearvvašvuođadoaimmahagaiguin. Soahpamušbeallalaččain lea earenoamáš geatnegasvuohta bearráigeahččat ahte pasieanttaid ja geavaheddjiid vásihusat váikkuhit bálvalusaid plánemii ja čađaheapmái láhkamearriduvvon soahpamušaid bokte, geahča dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvaluslága § 6-1 goalmmát lađas. Suohkan ja doaimmahat dearvvašvuođaregiovnnas sáhttiba dahkat oassesoahpamuša geavaheaddji ja oapmahašorganisašuvnnaiguin lassin ollislaš soahpamušaide.

Ipmárdusbarggu olis mii lea čađahuvvon go ovdánahttá fágalaš ráđiid, de leat máhcaheamit dorjon hástalusaid maid leat oaidnán go duohtandahke geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheami systemadásis. Geavaheaddji- ja oapmahašorganisašuvnnat, bálvalusaid bargit ja eará gealbobirrasat muitalit ahte geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheami systema- ja bálvalusdásis ferte šaddat buoret.

Lassin čujuha Geavaheaddjiiskkus 2023 dárbbu buoridit dieđuid geavaheaddjiáittardeaddji ja geavaheaddjiorganisašuvnnaid birra (Salthammer og Govasmark, 2024).

Fágaidgaskasaš spesialiseren gárrenmirkodikšun (TSB) čađahii 2024 kártema mii čájehii ahte dušše 20 % dikšunossodagain leai geavaheaddjiráđđi, seammás plánejedje 20 % cegget iežaset geavaheaddjiráđi (Torjussen et al., 2014). Ođđaset bearráigeahččamat ja kártemat čájehit ahte ain lea stuora variašuvdna gos ja movt geavaheaddjiváikkuhus čađahuvvo (Riikarevišuvdna, 2021). Okta hástalus lihkostuvvat mielváikkuhemiin, lea ahte leat stuora erohusat suohkaniid gaskka ja daid ieš guđet aktevrrain geat fállet spesialistadearvvašvuođabálvalusaid. Dan dihte fuomášuhttojuvvo vejolašvuođaide regiovnnalaš, suohkangaskasaš ja sektorgaskasaš geavaheaddjiráđiide. Viidáset diehtit mii ahte lea eanet dárbu dieđuide pasieantaráđi birra mii lea integrerejuvvon oassin dearvvašvuođaásahusain Norggas. Lea dárbu eanet dieđuide movt geavaheaddjiáirasat vásihit organiserema, vejolašvuođaid mielváikkuheapmái ráđiid barggu mearkkašupmái (Sagen m.fl., 2022).

Oassálastit ipmárdusbarggus čujuhit hástalusaide ahte geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheapmi systemadásis lea soaittáhagas ja lea čadnon ovttaskas olbmuide. Eahpečielga njuolggadusat makkár bálkkát ja mátkegolut gokčojit, dahká dili eahpečielggasin. Vásihusat ovttasbargosoahpamušaiguin gaskkal suohkana ja spesialistadearvvašvuođabálvalusa sáhttá dahkan ahte bargojuohkin lea čielgaset (Rommetvedt et al., 2020). Diet lea seamma mii lea muhtin raporttas mii čájeha ahte ovttasbargosoahpamušat váikkuhit buoret ovttasdoaibmamii ja ovttasbargui aktevrraid gaskka (Williksen et al., 2014). Ovttasbargosoahpamušat geavaheaddji- ja oapmahašváikkuhanbarggus lea nu go evttohus ipmárdusbarggus lea ja sáhttá váikkuhit eanet ovttasbargui systemadásis.

Raporttas Kvalitativ forskning på brukermedvirkning innen psykisk helse og rus i Norden og Sápmi 2012-2022, 2023 (Kvalitatiiva dutkan geavaheaddjiváikkuheami psyhkalaš dearvvašvuođa ja gárrenmirkko birra Davviriikkain ja Sámis), máinnaša máŋgga dutkosis čujuhuvvo dárbbu geavaheaddji oassálastima birra systemadásis (Bruland et al., 2016; Hansen et al., 2016; Hansen et al., 2014, 2015; Jorgensen et al., 2020). Muhtin kvalitatiivvalaš dutkosat doalahit ovdan dárbbu bálvalusaide vuođđuduvvon olmmošvuoigatvuođaide psyhkalašdearvvašvuođa suorggis. (Broberg et al., 2020; McGovern, 2022) ja deattuhit ahte prinsihpaid nu go árvvolašvuohta, válddálažžan dahkat, dásseárvosaš ja ii-vealaheaddji, oassálastin ja fátmmasteaddjin, ovddasvástideaddjin ja rabasvuohta leat mearrideaddjin duohta ja jierpmálaš oassálastimii. Eará dutkan deattuha dárbbu geavaheaddjiváikkuheapmái systemadásis ovdamearkan eastadeaddji gealboovdánahttin barggu bokte norgga suohkaniin(Bruland et al., 2016), ja eanet fuomášupmi surggiidgaskasaš fuolahusa dikšundoarjja bálvalusat «buot oktavuođain» (Jorgensen et al., 2020). Lea dehálaš organiseret bálvalusaid dainna lágiin ahte geavaheaddji sáhttá oassálastit arenain gos mearrádusat dahkkojit, deattuha Hansen et al. (2015).

Brekk, Å. ,., & Kirchhoff, R. (2015). Hvor ble det av pasienten i samarbeidsavtalene?. Nordiske Organisasjonsstudier, 17(3), 37- 62.

Broberg, E., Persson, A., Jacobson, A., & Engqvist, A. K. (2020). A Human Rights-Based Approach to Psychiatry: Is It Possible?. Health & Human Rights, 22(1), 121-131.

Bruland, I. O., & Grov, E. K. (2016). Kompetanseutvikling knytt til förebyggjande psykisk helsearbeid i kommunen. Tidsskrift for Psykisk Helsearbeid, 13(4), 306-17.

Hansen, G. V., Bjørkquist, C., Huby, G. Ø., & Johnsen, L. (2016). Tricky Transitions. International Journal of Integrated Care (IJIC), 16(6), 1-3.

Hansen, G. V., & Ramsdal, H. (2014). Kan man skape en samarbeidskultur?. Tidsskrift for Psykisk Helsearbeid, (1), 55-63.

Hansen, G. V., & Ramsdal, H. (2015). Brukermedvirkning og samarbeid - vanskelige mål å kombinere?. Tidsskrift for Psykisk Helsearbeid, (3), 196-205.

Jorgensen, K., Bonde Dahl, M., & Frederiksen, J. (2020). Healthcare Professionals' and Users' Experiences of Intersectoral Care between Hospital and Community Mental Healthcare. International Journal of Environmental Research & Public Health [Electronic Resource], 17(18), 07.

McGovern, P. (2022). The World Health Organization's QualityRights initiative: rights and recovery-oriented services should be at the centre not the margins of psychiatry. British Journal of Psychiatry, , 1-3.

Riksrevisjonen (2021). Riksrevisjonens undersøkelse av psykiske helsetjeenster Oslo, Norge: Riksrevisjonen.

Rommetvedt, H., & Nødland, S. I. (2020). Samarbeidsavtalene mellom helseforetak og kommuner–før og etter samhandlingsreformen. Tidsskrift for omsorgsforskning, 6(3), 1-17.

Sagen, J., Borosund, E., Simonsen, A. E., Habberstad, A., Kjeken, I., Dagfinrud, H., & Moe, R. H. (2022). Organisation, influence, and impact of patient advisory boards in rehabilitation institutions-an explorative cross-sectional study. BMC Musculoskelet Disord, 23(1), 738.

Torjussen, E., Harwiss, H. L., Havnes, I. A. (2014). Brukermedvirkning i TSB–en myte?

Williksen, R. M., Bringedal, K. H., Snåre, M., Hall, T. (2014). Bruk av samarbeidsavtaler i et utvalg kommuner og helseforetak – en kvalitativ studie av erfaringer med avtalene Oslo: Kommunesektorens organisasjon (KS). Hentet fra https://www.ks.no/contentassets/fb9d051104b94feda16d85fb8319a304/rapport.pdf

Datotekst: 30. april 2025

2. Systemadási geavaheaddji- ja oapmahaš-váikkuheapmi mánáide, nuoraide ja rávisolbmuide

Praktisk informasjon

Eará geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheami organiseren systemadásis

Begrunnelse

Referanser

Praktisk informasjon

Eará geavaheaddji- ja oapmahašváikkuheami organiseren systemadásis

Begrunnelse

Referanser